روز جهانی پیشگیری از خودکشی فرصتی است تا بار دیگر بر اهمیت شناخت نشانه‌های خطر و ضرورت کمک‌گرفتن در لحظه‌های بحران تأکید کنیم. اما پیشگیری از خودکشی تنها به شناسایی عوامل خطر محدود نمی‌شود؛ تقویت عوامل محافظت‌کننده و منابع روان‌شناختی نیز بخشی اساسی از مراقبت از زندگی و سلامت روان به شمار می‌رود. یکی از این منابع مهم، «خودشفقتی» است.

خودشفقتی چیست؟

همه ما در طول زندگی با موقعیت‌هایی روبه‌رو می‌شویم که احساس می‌کنیم از توانمان فراتر رفته‌اند؛ بیماری، فقدان، شکست، تعارض، فشارهای شغلی و خانوادگی، یا حتی خستگی عمیقی که دلیل مشخصی برای آن پیدا نمی‌کنیم. در چنین شرایطی، نحوه برخورد ما با خودمان می‌تواند بر چگونگی مواجهه‌مان با دشواری‌ها اثر بگذارد.

برخی افراد در این موقعیت‌ها به جای حمایت از خود، به سرزنش روی می‌آورند: «نباید این‌قدر ضعیف باشم»، «من همیشه اشتباه می‌کنم»، «دیگران از پسش برمی‌آیند، پس من هم باید بتوانم». اما آیا سخت‌گیری و سرزنش، همیشه ما را قوی‌تر می‌کند؟

خودشفقتی (Self-Compassion) یعنی زمانی که رنج، شکست یا ناکامی را تجربه می‌کنیم، بتوانیم با خودمان با مهربانی و درک بیشتری رفتار کنیم؛ همان‌گونه که با فردی عزیز که در شرایط دشواری قرار گرفته است رفتار می‌کنیم.

سه مؤلفه اصلی خودشفقتی

بر اساس مدل مطرح‌شده توسط کریستین نف، پژوهشگر برجسته این حوزه، خودشفقتی سه مؤلفه اصلی دارد:

۱. مهربانی با خود: به جای تحقیر و انتقاد شدید، با خود رویکردی حمایتگر داشته باشیم.

۲. انسانیت مشترک: بپذیریم که اشتباه، شکست، رنج و احساس ناکافی بودن، بخش‌هایی از تجربه انسانی هستند و فقط برای ما اتفاق نمی‌افتند.

۳. ذهن‌آگاهی: احساسات و افکار دشوار خود را ببینیم و بپذیریم، بدون اینکه آنها را انکار کنیم یا کاملاً در آنها غرق شویم.

بنابراین خودشفقتی به معنای «مثبت فکر کردن» یا گفتن اینکه «همه چیز خوب است» نیست. بلکه می‌تواند چنین نگاهی باشد: «شرایط برای من سخت است؛ اما لازم نیست در این شرایط، خودم نیز با خودم سخت‌گیر و بی‌رحم باشم.»

خودشفقتی همچنین به معنای بی‌مسئولیتی نیست. فرد می‌تواند اشتباه خود را بپذیرد و برای جبران آن تلاش کند، بدون اینکه اشتباه را به ارزشمندی کل وجود خود تعمیم دهد. جمله «من اشتباه کردم و می‌توانم آن را اصلاح کنم» با جمله «من اشتباه کردم، پس آدم بی‌ارزشی هستم» بسیار متفاوت است. 

در شرایط دشوار زندگی، توانایی حمایت از خود می‌تواند یکی از منابع مهم مقابله‌ای باشد؛ به‌ویژه زمانی که فرد احساس شکست، تنهایی یا درماندگی می‌کند. البته خودشفقتی جایگزین درمان تخصصی یا مداخله در بحران نیست و در صورت وجود رنج شدید روانی، افکار مربوط به مرگ یا آسیب به خود، کمک حرفه‌ای باید در اولویت قرار گیرد.

گاهی مراقبت از زندگی، مراقبت از رابطه‌ای آغاز می‌شود که با خودمان داریم.

دکتر سارا اکرام زاده مسئول واحد روانشناسی روانپزشکی بیمارستان نمازی